کد خبر : ۳۴۴۲۱۴
زمان انتشار :
facebook telegram twitter google+ cloob Yahoo print

پایگاه خبری محیط زیست ایران

مدیریت یکپارچه منابع آب راه پیشگیری از خشکسالی و بیابان زایی

طی 150 سال گذشته ایران دو درجه گرم تر شده و شیب کاهش بارش ها هم طی دهه های اخیر تند شده است که ادامه این روند یعنی «خشکسالی» و «بیابان زایی مفرط» مگر اینکه شیوه کنونی مدیریت منابع آب در ایران تغییر کند.

مدیریت یکپارچه منابع آب راه پیشگیری از خشکسالی و بیابان زایی

به گزارش پایگاه خبری محیط زیست ایران، ایران گرم تر و کم بارش تر از گذشته شده است. این خبر را دیروز و همزمان با پایان سال آبی 97 – 96 صادق ضیاییان، رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی اعلام کرد. به گفته او از ابتدای ماه سال 96 تا پایان شهریورماه سال 97، حدود 166 میلی متر باران در کشور باریده است؛ این در حالی است که میانگین بارش بلندمدت ایران در بازه یک ساله 232میلی متر است.

همچنین به گفته او دمای هوای کشور هم 1.3 درجه سلسیوس گرم تر شده است. اما معنای این اعداد آمار چیست؟ الگوهای بارشی در کشور گویای چه نکاتی است و در ادامه این مسیر ممکن است ما با چه مخاطراتی روبه رو شویم؟

برای یافتن پاسخ های این پرسش با مجید شفیع پور، رییس موسسه ملی تغییر اقلیم و محیط زیست دانشگاه تهران گفت وگو کرده ایم. شفیع پور که ریاست گروه کشورهای آسیا و اقیانوسیه کنوانسیون تغییرات آب و هوا را هم بر عهده دارد، به «اعتماد» گفت که طی 150 سال گذشته ایران دو درجه گرم تر شده و شیب کاهش بارش ها هم طی دهه های اخیر تند شده است. او هشدار داد که ادامه این روند یعنی «خشکسالی» و «بیابان زایی مفرط» مگر اینکه شیوه کنونی مدیریت منابع آب در ایران تغییر کند.

**گرم تر شدن ایران به لحاظ علمی چه معنایی دارد؟
براساس آخرین آماری که سازمان هواشناسی کشور اعلام کرد نسبت به سال مبنا یعنی سال 1850 میلادی میانگین افزایش دمای ایران حدود 2درجه سلسیوس بوده است؛ به عبارتی بیش از میانگین افزایش دمای کره زمین. در همین دوره میانگین افزایش دمای کره زمین 1.22درجه سلسیوس بوده است. احتمالا این عدد 1.3 که از سوی مرکز ملی خشکسالی اعلام شده بر مبنای سال مبدا که1850میلادی و آغاز انقلاب صنعتی است.

افزایش دما فارغ از اینکه از نظر چقدر بوده، نشانه ای است از واقعیت. یکی اینکه میزان جذب تابش خورشیدی به ازای هر متر مربع از کشور افزایش پیدا می کند. افزایش تبخیر سطحی و افزایش دمای شهرها و حومه ها را شاهد خواهیم بود. افزایش تبخیر هم باعث از بین رفتن رطوبت زمین، چسبندگی ذرات خاک به یکدیگر می شود و بر اثر بادهای ملایم می تواند این سطح خشک و عاری از رطوبت به هوا بلند شود و موجب افزایش پدیده گرد و غبار و ریزگردها شود.

**پس یکی از پیامدهای ملموس افزایش دما و کاهش بارندگی که برای مردم قابل لمس باشد، افزایش کانون های ریزگرد در کشور است؟
دقیقا. پیامد دوم افزایش دما این است که به تبع این گرما، شهروندان از انواع وسایل سرمایشی مانند کولرهای آبی بیشتر استفاده می کنند. این رویکرد در نهایت منجر به افزایش مصرف برق می شود. افزایش مصرف برق هم یک معنایش این است که نیروگاه های تولید برق به دلیل فعالیت بیشتر سوخت فسیلی بیشتری مصرف کنند که دوباره منجر به افزایش گرمای زمین می شود. می بینیم که این چرخه باطل چه آثار مخربی دارد.

**از نظر اقلیمی افزایش دمای هوا در ایران چه پیامدهایی خواهد داشت؟
از نظر اقلیمی افزایش دما باعث بر هم خوردن منحنی طبیعی جریان هوا و تغییرات جدی در رژیم های بارش جوی در کشور می شود. به عبارت ساده افزایش دمای کشور موجب می شود وقتی ابرها وارد کشور ما می شوند حاوی رطوبت لازم نباشند که بتوانند در ایران بارش های این ابرها تخلیه شود. حتی ممکن است توسط برخی منحنی های جریان هوا ابرها از مسیرشان منحرف شوند و روی کشور ما قرار نگیرند. این تغییرات می تواند بارش ها را کم و منقطع کند. اگر میانگین بارش های جوی در کشور را حدود 230 میلیمتر محاسبه کنیم، ممکن است در یک سال آبی همین مقدار باران بیاید اما به صورت بارش های منقطع ببارد که مجال لازم برای تجمیع را پیدا نکنند.

**در واقع می توان گفت که بارش های رگباری و گذرا یکی از نتایج تغییر الگوی های بارش در کشور است و این نوع بارش ها چندان مفید نیستند؟
دقیقا. بارش های رگباری، کوتاه مدت و کم حجم فقط به تر کردن سطح بسیار خشک عرصه کشور منجر می شود که البته به دلیل بالا بودن دما خیلی سریع تبخیر می شود و به افزایش منابع آب تجدیدپذیر کمکی نمی کند. مجموع این اتفاقات باعث شده طی حداقل سه دهه گذشته منابع آب های تجدیدپذیر (آب های ناشی از بارش برف و باران) از حدود سالانه 115 میلیارد متر مکعب به کمتر از 88 میلیارد متر مکعب کاهش یابند؛ به عبارت روشن شیب افزایش دما طی دهه های گذشته تند تر شده و موجب کاهش دسترسی ما به منابع آب تجدیدپذیر شده است.

**آقای شفیع پور! شما می گویید شیب کاهش میزان بارش ها در ایران طی دهه های اخیر تند شده است. در صورت تداوم این الگوی بارشی، ایران با چه مخاطراتی روبه رو می شود؟
با ادامه این روند گسترش خشکسالی و بیابان زایی مفرط در انتظار ما است و طبیعتا در نتیجه این عوامل با کاهش محصولات کشاورزی روبه رو خواهیم شد که می تواند به امنیت غذایی کشور آسیب بزند.

**هر بار که برای چند روز پیاپی در کشور باران می بارد عده ای این پیام را به جامعه منتقل می کنند که مشکل خشکسالی نگران کننده نیست. یا ممکن است برای مثال در سال آبی جاری بارش ها به یکباره افزایش یابد. آیا این اتفاقات از نظر علمی، الگوی بارشی مورد نظر شما را نقض می کنند؟
برای اعلام نظر درباره پدیده هایی که ریشه اش به علوم هواشناسی برمی گردد باید حداقل اطلاعات سه دهه قبل از آن را در اختیار داشته باشیم تا بتوانیم با دقت بالا اظهارنظر کنیم. ممکن است یک سال الگوی متفاوتی نسبت به پنج سال قبل از خودش به وجود بیاید اما معنایش این نیست که الگوی درازمدت تغییر کرده است. آنچه در سه دهه گذشته ما با آن مواجه بوده ایم؛ متاسفانه همین روند کاهش منابع تجدیدپذیر را نشان می دهد که به عدد آن اشاره کردم. از طرفی افزایش نیاز ما به مصرف آب نظام عرضه و تقاضا را به هم زده است.

**خب این تغییر الگوی بارش، افزایش درجه هوا و همین طور مصرف نامتوازن آب در بخش های مختلف موجب شده تالاب ها به عنوان اکوسیستم های تعادل بخش آسیب ببینند. شاهدیم با مرگ تالاب ها این مناطق به کانون های ریزگرد تبدیل می شوند. در این شرایط برای نجات این بخش چه می توان کرد؟
تغییر رژیم بارش ها یکی از تبعات تغییر اقلیم است. هم روی موقعیت بارش ها و هم روی دوره زمانی بارش ها اثر می گذارد. چیزی که شاید الان بیشتر اهمیت پیدا کرده شیوه مدیریت منابع آب است. آب ها باید بخشی اش به عنوان حقابه زیست محیطی باقی بماند. فقدان مدیریت یکپارچه منابع آب موجب شده نیاز آبی تالاب ها و در واقع حقابه زیست محیطی شان نادیده گرفته شود. شاه کلید حل مشکل اعمال مدیریت یکپارچه بر منابع آب است.

همواره وقتی درباره بخش مصرف آب در کشور صحبت می شود، از سه بخش کشاورزی، صنعت و شرب صحبت می شود؛ در حالی که بخش چهارم یعنی حقابه زیست محیطی اکوسیستم ها مثل تالاب ها و رودخانه ها نادیده گرفته می شود. اگر این اکوسیستم ها بمانند، موجب تثبیت خاک، رشد گیاهان حفاظت از تنوع زیستی و... می شوند. حیات ما در گرو حفظ این بخش است. در صورت حفظ اکوسیستم هاست که می توان به صنعت و کشاورزی و زندگی عادی هم پرداخت.

**مطابق گفته های شما مطالعه یک روند 150 ساله نشان می دهد که دمای هوای ایران دو درجه گرم تر شده. از طرف دیگر آورد آبی ما هم طی چند دهه کاهش پیدا کرده است. در چنین شرایطی سیاست گذاری در بخش آب باید مبتنی بر چه الگویی باشد؟
قبل هر چیز باید تاکید کنم که ما باید به سمت مدیریت یکپارچه منابع آب حرکت کنیم. بر اساس اصول علمی معمولا 40 درصد از آب های تجدیدپذیر کشورها دست نخورده باقی می ماند و حداکثر 60 درصد مصرف می کنند. ما الان سال هاست که از این الگو دور شده ایم. گام اول این است که باید برداشت و مصرف مان را به توازن برسانیم. از طرف دیگر باید حقابه زیست محیطی در اولویت تخصیص ها قرار گیرد.

**اما به نظر می رسد سیاستگذاران ما به جای تمرکز بر راه حل های دشوار همچون برقراری توازن میان عرضه و مصرف، سراغ راه حل های رویاپردازانه ای مانند استفاده از آب های ژرف می روند. این رویکرد چقدر معقولانه است؟
آب های ژرف خودشان کارکرد لازم را دارند. مثلا من مقاله ای را دیدم که ریشه مقداری از همین آب ها در سلسله جبال زاگرس است و خروجی آب به خلیج می رسد. یعنی این گونه نیست که ما بگوییم آب های ژرف را استفاده می کنیم بدون اینکه روی پایین دست تاثیر نگذارد. اینگونه مطالعات برای بهره برداری از منابع آبی باید مبتنی بر روش های معقول عدم تداخل با چرخه های طبیعی و همین طور مبتنی بر ارزیابی چرخه عمر این منابع باشد. اما سوالی که باقی می ماند این است که حالا فرض کنیم از این آب های ژرف هم برداشت کنیم و تمام شدند؛ بعد از آن چه باید بکنیم؟ مادامی که مدیریت یکپارچه و معقولانه بر منابع آب را اعمال نکنیم همواره با این مشکلات روبه رو خواهیم بود.

کلید واژه :

خشکسالی

،

آب

،

بحران آب

،

استان تهران

،

بارندگی

،

حوضه آبریز

،

فلات مرکزی ایران

،

مدیریت یکپارچه منابع آب

،

بیابان زایی مفرط

ثبت نظرات
captcha